Overslaan en naar de inhoud gaan
Top
Westelijke Tuinsteden Revisited: tussen erfgoed en vernieuwing

Tijdens het symposium Westelijke Tuinsteden Revisited op 14 november stond de vraag centraal hoe het erfgoed van Van Eesteren zich verhoudt tot de huidige woningbouwdruk, verduurzamingsopgave, veranderende woonwensen en de toekomst van het groen. Het symposium werd georganiseerd door de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond (KNOB).

Tekst
Wendy Koops
Image
Sloterplas 2012. Foto: Nico Boink

De Westelijke Tuinsteden zijn een schoolvoorbeeld van het Nieuwe Bouwen. De naoorlogse wijken stonden voor een nieuwe manier van leven: veel licht, frisse lucht en groen. In de jaren negentig raakten ze in verval en werd, met weinig oog voor de oorspronkelijke idealen, veel gesloopt en herbouwd. Inmiddels lijkt het tij gekeerd en groeit de waardering voor deze wijken. Maar worden hun kwaliteiten voldoende erkend? En hoe combineer je erfgoedbehoud met de grote opgaven van deze tijd?

De nieuwe grachten van Amsterdam

Architectuurhistoricus dr. Marinke Steenhuis introduceert in haar keynote de Westelijke Tuinsteden. Van Eesteren noemde het “de nieuwe grachten”. Zoals de waarden van de zeventiende eeuw gestalte kregen in de Amsterdamse grachtengordel, zo moesten de waarden van de twintigste eeuw – gelijkheid, vrijheid, broederschap en democratie – vorm krijgen in het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP). Het was een waardegedreven ontwerp waarin landschap, stedenbouw en architectuur onlosmakelijk met elkaar verbonden waren.
In tien jaar tijd werden maar liefst 50.000 woningen gebouwd, gemiddeld 5.000 per jaar. De markt speelde daarbij nauwelijks een rol. De sloop-nieuwbouw van de eerste herstructureringsronde in de jaren negentig noemt Steenhuis achteraf een vorm van onkunde: er was nog onvoldoende tijdsafstand om de waarde van deze wijken te herkennen.
Ze wijst bovendien op de kloof tussen de geplande en de geleefde stad. De komst van veel bewoners met een niet-westerse achtergrond droeg bij aan de stigmatisering van Nieuw-West. Inmiddels is de bevolkingssamenstelling veel gemengder. Er lopen veel onderzoeken naar mogelijke sloop. Voor bewoners is dit wel hun thuis.

De dilemma's van de woningcorporatie

Bart Wortman, manager gebiedsontwikkeling bij Rochdale, vertelt dat een collega het symposium omschreef als 'het hol van de leeuw'. Dat vindt hij opmerkelijk, want Rochdale heeft wel degelijk oog voor erfgoed en geschiedenis. De corporatie bouwde het eerste Amsterdamse sociale woningbouwcomplex volgens de nieuwe Woningwet van 1901. Architect Van der Pek introduceerde daar een nieuwe manier van wonen, met aparte slaapkamers, sanitair en ventilatie.
Rochdale bezit ongeveer 4.500 woningen in Nieuw-West en probeert die zorgvuldig te renoveren. 
Toch zijn er ingewikkelde afwegingen. Zo moeten de woningen aan de Burgemeester Fockstraat, gebouwd begin jaren vijftig, worden aangepakt vanwege onder meer geluidsoverlast, asbest en schimmel. De panden en het ensemble worden hoog gewaardeerd, maar zijn geen monument. De gevels hebben geen spouw en zijn daardoor slecht geïsoleerd. Om ze aan de eisen van deze tijd te laten voldoen, moet de buitenkant worden ingepakt. De investering van de totale renovatie bedraagt circa 300.000 euro per woning.
Dat leidt tot lastige interne gesprekken. Dit soort investeringen gaan ten koste van andere opgaven, zoals het toevoegen van woningen en verduurzaming. Terwijl sloop-nieuwbouw kansen biedt voor verdichting.

Rochdale wordt gevraagd schoorstenen in de oorspronkelijke staat te herstellen, terwijl ze niet meer worden gebruikt

Bovendien is Nieuw-West een van de 21 gebieden binnen het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). Er spelen ook maatschappelijke vraagstukken, zoals kansenongelijkheid onder kinderen. Alleen woningen opknappen is niet voldoende: er moeten sterke buurten ontstaan waar mensen elkaar ontmoeten en gelijke kansen krijgen. Rochdale investeert daarom ook in het opknappen van plantsoenen, maar het stadsdeel heeft nauwelijks geld voor de openbare ruimte. Dat baart Wortman zorgen.
Hij vindt het gesprek over erfgoedbehoud soms te zwart-wit. Zo wordt van Rochdale gevraagd schoorstenen in de oorspronkelijke staat te herstellen, terwijl ze niet meer worden gebruikt. Hoe breng je erfgoedbehoud, kostbare renovaties en het bouwen aan gemeenschappen bij elkaar?

Het verhaal van Nieuw-West

Jorn Konijn, directeur van het Van Eesteren Museum, vertelt dat het museum is opgericht door bewoners als reactie op het slechte imago van Nieuw-West. 
Er speelt veel in de wijk. Zo wil de gemeente een nieuwe cultuurtempel bouwen. Een theater is welkom, zegt Konijn, maar de Meervaart uit 2000 voldoet nog prima. Hij begrijpt dat de gemeente iets groots en meeslepends wil realiseren, maar benadrukt dat de Sloterplas het hart van het stadsdeel vormt en bijzonder mooi is ontworpen.
De waardering voor het erfgoed groeit ook onder bewoners. Soms komen mensen uit panden die met sloop worden bedreigd naar het museum met de vraag of hun woning architectonische waarde heeft.

Argumenten tegen sloop

UvA-hoogleraar Hanneke Ronnes vindt dat Amsterdamse gebouwen te weinig bescherming genieten en dat er te gemakkelijk tot sloop wordt overgegaan. Samen met Wouter van Elburg schreef ze Sloop – Utopie en protest in Amsterdam van 1800 tot nu (2024). Ook houden ze op de website amsterdamsloopt.nl bij welke panden in Amsterdam worden of zijn gesloopt.
In hun onderzoek verzamelden ze vooral argumenten tegen sloop. Ronnes wijst onder meer op domesticide: het leed dat ontstaat wanneer mensen hun woning verliezen door sloop. Daarnaast verliest een omgeving zonder historische gelaagdheid een deel van haar geschiedenis en betekenis. 
Het verzet tegen de verkoop van sociale huurwoningen en de daarmee samenhangende gentrificatie, maar ook het groeiende besef van de grote uitstoot van de bouwsector, hebben het debat de laatste jaren veranderd. Hergebruik van bestaande gebouwen en materialen biedt immers belangrijke voordelen.
Ronnes is geen voorstander van sloop-nieuwbouw om een wijk op te waarderen; uit onderzoeken blijkt dat dit niet werkt. Ze vraagt zich af: wie heeft eigenlijk de regie over sloop? In Amsterdam hebben relatief weinig panden een monumentenstatus. Wat haar betreft moeten alle betrokken partijen met elkaar om tafel. “Dit is de eerste keer dat ik met iemand van een woningcorporatie in een panel zit. Blijkbaar zijn dat zeer verschillende discoursen.”

Van zwart-wit naar samenwerking

Tijdens de discussie vraag iemand uit het publiek waarom enkel glas zo problematisch is: in zijn boerderij in Groningen zit ook niet overal dubbel glas. Maar dat ligt anders voor huurders die in woningen met schimmelproblemen leven. Bovendien hebben corporaties bij grootschalige ingrepen te maken met een instemmingseis van 70 procent. Wortman wijst erop dat bewoners soms juist in meerderheid voor sloop zijn. 
Steenhuis heeft het gevoel dat ze in een discussie van 20-25 jaar geleden is terechtgekomen. Volgens haar zijn er inmiddels veel voorbeelden in Nederland waar teams van historici, architecten, analytici rekenaars en tekenaars kijken naar de essentie van wijken, ensembles en blokken en hoe ze die vanuit die essentie kunnen transformeren. De uitdaging is om te zoeken naar manieren om samen te zoeken naar oplossingen die recht doen aan de cultuurhistorische waarde én aan de praktische en financiële uitdagingen.

Ze begrijpt ook de frustratie van Wortman over de soms starre omgang met monumenten. Zo is een deel van de Van Deysselbuurt gemeentelijk monument geworden, maar zijn sommige deuren te smal voor ondernemers, bijvoorbeeld een fietsenmaker. Steenhuis besluit: "Een monument moet kunnen leveren. Het is ook mensenwerk. Het komt nu vaak star over: ambtenaar says no. Daar willen we vanaf."