In kwetsbare stadswijken zijn voetgangers minder goed beschermd tegen de zon, blijkt uit internationaal onderzoek. Ook in Amsterdam. Volgens onderzoeker Lukas Beuster zou schaduw ontwerpcriterium moeten zijn. “Schaduw vermindert direct de stralingsbelasting. Zodra je in de schaduw stapt, voel je verlichting.”
Hittestress veroorzaakt slaapproblemen, productiviteitsverlies en mentale en fysieke klachten. Volgens het RIVM leidt hitte in Amsterdam nu al tot ongeveer honderd doden per jaar, vooral onder ouderen en mensen in versteende buurten. Het onderzoek Global patterns of inequality in pedestrian shade provision van AMS Institute, MIT Senseable City Lab, TU Delft, Hong Kong Polytechnic University en Wageningen University & Research meet warmte waar het daadwerkelijk gevoeld wordt.
“We wilden zichtbaar maken waar mensen hitte ervaren”, zegt onderzoeker Lukas Beuster van AMS Institute en Massachusetts Institute of Technology (MIT). “Op de stoep, terwijl je op een tram wacht of op een parkbankje zit. Dat is nog nauwelijks gedaan, zeker niet op deze schaal en in zoveel verschillende steden.” Het verraste hem niet dat sociaaleconomisch minder sterke buurten in de negen onderzochte steden wereldwijd aanzienlijk meer worden blootgesteld aan hitte. De hardnekkigheid van die ongelijkheid wel. “We wisten dat kwetsbaarheid voor hittestress in woningen met inkomen samenhangt. Nu wilden we weten of dit ook geldt voor voetgangersruimte. Dat is zo.”
Direct resultaat
Het verlagen van de luchttemperatuur in een stad is waardevol, maar ingewikkeld en iets voor de langere termijn. Schaduw biedt volgens Beuster een directe en lokale oplossing. Dat komt doordat ons lichaam warmte niet alleen via de luchttemperatuur ervaart, maar vooral door straling: kortgolvig (rechtstreeks van de zon of weerkaatst door wolken) en langgolvig (weerkaatst door oppervlakken zoals asfalt). “Schaduw is geweldig omdat het de stralingsbelasting direct vermindert. Zodra je in de schaduw stapt, voel je verlichting.”
Zowel gebouwen als bomen zijn effectieve schaduwmakers. Bomen koelen bovendien de lucht via evapotranspiratie. “In dichtbebouwde gebieden hoef je maar aan één kant van de weg bomen te planten om bescherming te bieden. Daarom focust deze studie op de wisselwerking tussen schaduw van gebouwen en bomen.”
Erfenis van stadsplanning
Het centrum van Amsterdam scoort goed vanwege haar dichte bebouwing, hoge gebouwen en binnenplaatsen. “Doordat er geen voortuinen zijn, valt de schaduw op de trottoirs.” In naoorlogse wijken met bredere straten, lagere gebouwen en jongere bomen ontbreken schaduwrijke routes juist vaak. Autocentrisch ontwerp heeft bijgedragen aan de schaduwkloof. “Die plekken zijn soms heel groen, maar niet op plekken waar voetgangers komen. Ook bij meer welvarende wijken zie je dat vooral privéruimtes groen zijn. Een boom in de achtertuin doet niets voor iemand die op straat loopt. Dit onderzoek draait om bewustwording en kijken hoe het beter kan.”
“Schaduw werd zelden als infrastructuur meegenomen, dus er zijn gewoon geen bewuste keuzes over gemaakt”
De ongelijke verdeling van schaduw is het resultaat van historische keuzes over zaken als straatbreedte, dichtheid, boombudgetten en onderhoud. “Schaduw werd zelden als infrastructuur meegenomen, dus er zijn gewoon geen bewuste keuzes over gemaakt”.
Traditioneel werden steden in Zuid-Europa en het Midden-Oosten compact gebouwd, met smalle straten en hoge gebouwen om zonnestraling te minimaliseren. De muren waren dik en de ramen klein. De opkomst van airconditioning heeft deze duizenden jaar oude oplossing verdrongen. “Zonder airco hadden we al die glazen torens nooit kunnen bouwen.”
“Zonder airco hadden we al die glazen torens nooit kunnen bouwen”
Juist op plekken waar mensen minder toegang hebben tot auto’s of airco, is schaduw schaars. Schaduw in de publieke ruimte stimuleert ontmoeting en gemeenschap, stelt Beuster: “Als mensen zich terugtrekken in hun huizen, verergeren we het individualisme. Schaduw creëren is de eerste stap. Maar we moeten ook nadenken over wat we met die schaduw doen? Zetten we er auto’s of bankjes neer? Te vaak blijken parkeerplaatsen te worden beschaduwd en niet de trottoirs.”
Dit onderzoek bouwt direct voort op het project Slim Shady, dat in kaart brengt op welke trottoirs schaduw ontbreekt. “Met studenten heb ik met nieuwe indicatoren en het combineren van data geprobeerd aan te wijzen welke plekken prioriteit hebben. Dat blijkt vanuit een extern perspectief erg moeilijk te zijn. Daarom wil ik kijken hoe onze big data-analyse zich verhoudt tot de echte wereld en tot echte mensen.”
Toekomstplek
Deze zomer trekken hij en Margaux Loubser van Studio Matter met hun installatie Toekomstplek door Amsterdam. Het is een samenwerking met verschillende partners, waaronder de gemeente en GGD Amsterdam. Onlangs was Toekomstplek in Zuidoost, op uitnodiging van woningcorporatie Eigen Haard en Weerproof Amsterdam. Zij richten zich vooral op hittestress binnenshuis, maar zien ook het belang van schaduw voor het welzijn van bewoners.
Toekomstplek is geïnspireerd op de Toekomststoel, een initiatief om altijd een lege stoel in bestuurskamers neer te zetten die toekomstige generaties vertegenwoordigt. “Dit is een woonkamer die door de stad beweegt, vragen stelt en probeert in kaart te brengen hoe verschillende buurten warmte ervaren, wat ze nodig hebben en hoe verschillende buurten comfortabeler, gezonder, socialer en inclusiever kunnen worden.”
Bewustzijn over het bestaan van de schaduwkloof zou volgens Beuster moeten leiden tot actie. “Ga investeren in schaduw op plekken waar dit het hardste nodig is. De gemeente Amsterdam doet dit al en heeft schaduw eerder al aangemerkt als een van de ontbrekende pijlers in hun klimaatadaptatiestrategie. We moeten eerst bomen planten, omdat die veel nevenvoordelen hebben. Dat kan niet overal, vanwege ondergrondse infrastructuur of zichtlijnen. Grote open pleinen zoals de Dam moeten mogelijk vrij blijven voor hulpdiensten en evenementen.”
“Ga investeren in schaduw op plekken waar dit het hardste nodig is"
Waar bomen geen optie zijn, biedt goed ontworpen kunstschaduw mogelijk verlichting. Daarvoor moeten nog wel wat stappen worden gezet. "Als we in Amsterdam een boom planten, weten we wat het proces is. Bij schaduwdoeken spelen vragen als: wie is verantwoordelijk voor het ophangen van de schaduwdoeken, of voor het onderhoud. Wie is aansprakelijk en is er voldoende financiering om dit te bekostigen? In enkele mediterrane steden worden al schaduwdoeken over de straten gespannen. De benodigde ankerpunten zijn daarvoor al aangebracht en het proces is al geregeld. Ik verwacht dat de komende jaren verschillende manieren van schaduwdekking in de publieke ruimtes in de richtlijnen zal worden geïntegreerd.”
Verdichting, nieuwbouw en herinrichting bieden allemaal kansen om schaduw op de ontwerpagenda te zetten. Bij gepland onderhoud van infrastructuur of de openbare ruimte houdt de gemeente Amsterdam al rekening met klimaatadaptatie en de bestrijding van hittestress, maar dat is een langzaam en gefragmenteerd proces. “Ook ontwerpers, woningcorporaties en bewoners hebben hierin een rol.” Uiteindelijk gaat het er Beuster niet om wie meer of minder schaduw heeft. "Het liefst wil ik dat we schaduw gaan behandelen als een publieke voorziening."