Al tien tot vijftien jaar zijn plannen in voorbereiding voor de herontwikkeling van de Zaanse Achtersluispolder. Dit bedrijventerrein, waar ook zware industrie gevestigd is, wordt in de komende twintig jaar gedeeltelijk getransformeerd naar een nieuwe stadswijk. “Zaanstad is een trendsetter. Wij willen industrie, maakbedrijven én wonen samenbrengen”, zegt wethouder Harrie van der Laan.
Van der Laan (Partij voor Ouderen en Veiligheid) heeft sinds kort de portefeuille Ruimtelijke Ontwikkeling en Gebiedsontwikkeling overgenomen van de onlangs teruggetreden wethouder Wessel Breunesse. Het vertrek van Breunesse had niets te maken met de voortgang van de stedelijke ontwikkeling van Zaanstad, benadrukt Van der Laan.
Rij Zaanstad binnen en zie hoeveel er gebouwd wordt”, vult Joost Dunselman aan, “overal zie je bouwkranen.” Dunselman is gebiedsmanager Noordzeekanaalgebied binnen de gemeente Zaanstad, waar ook de Achtersluispolder onder valt. “Wij bouwen in Zaanstad 10.000 nieuwe woningen tot 2040, zoals we met het Rijk hebben afgesproken”, zegt Van der Laan.
Doorbraaklocatie
Een jaar geleden werd de definitieve visie voor de Achtersluispolder door de gemeenteraad van Zaanstad vastgesteld. Daarin is duidelijk gemaakt dat werk én industrie zoveel mogelijk behouden moet blijven en dat in het noorden, de Thorbeckezone en deel, het Sluiskwartier, de nadruk op wonen moet komen liggen. Maar ook dat er ruimte komt voor werken, recreatie en sport. “Een gemengd gebied, eigenlijk op alle facetten”, zegt Dunselman over de opdracht die hij heeft meegekregen. “En als het om werk gaat ook in de volle breedte voor de hele Achtersluispolder: van industrie tot maakbedrijven en van creatieven tot wijkeconomie.”
Het Rijk heeft de Achtersluispolder vorig jaar aangemerkt als ‘doorbraaklocatie'; een van de gebieden die samen in 2040 100.000 nieuwe woningen moeten opleveren. De Achtersluispolder is ook opgenomen in de Ontwerp-Nota Ruimte als grootschalige woningbouwlocatie en heeft het Rijk 11 miljoen extra uitgetrokken voor onder meer het verplaatsen van bedrijven en het saneren van de bodem bijvoorbeeld. Overigens wel met de eis dat de gemeente hetzelfde bedrag bijlegt. Op 29 januari heeft de Zaanse gemeenteraad daarmee ingestemd.
"De NDSM is een heel mooi gebied, maar voor Zaanstad is het te yupperig"
Daarmee wordt een belangrijke – financiële – stap gezet naar een vernieuwde Achtersluispolder. Wonen komt vooral geconcentreerd in het Sluiskwartier, het deel dat pal naast de Noorder IJplas en vlak bij de A8 en de A10 ligt. De nieuwe wijk ligt in het verlengde van het NDSM-terrein, een stukje verderop aan de Noordelijke IJ-oever, maar krijgt een andere sfeer, zegt Van der Laan. “De NDSM is een heel mooi gebied, maar voor Zaanstad is het te yupperig. Het moet echt een gebied worden waar maakbedrijven een plek hebben, niet alleen maar creatieve bedrijven en horeca”. Dunselman: “Wij denken meer aan een gebied als de Binckhorst in Den Haag. Dat is stedelijk, met een goede mix van wonen en werken en een gebied waar nieuw en bestaand elkaar aanvullen.”
Manhattan aan het Noordzeekanaal
Voor 2030, zo is met het Rijk afgesproken, moeten de eerste woningen in de Achtersluispolder in aanbouw zijn genomen. Dat duurt nog even, maar voor de zomer van dit jaar kunnen de eerste bewoners al in het gebied terecht. “Dan worden er 172 flexwoningen geplaatst, omdat de woningnood hoog is. Het is tegelijkertijd ook een vorm van placemaking (verbeteren openbare ruimte, red.) in de Thorbeckezone, een van de vijf gebieden waarin we de Achtersluispolder hebben verdeeld. Zo moet de plek meer gaan leven en willen we duidelijk maken dat hier echt iets staat te gebeuren”, zegt Dunselman.
De placemaking met flexwoningen staat in schril contrast met de eerste schetsen voor het gebied van zo’n vijftien jaar geleden. “Dat was een soort Manhattan aan het Noordzeekanaal. Met 10.000 woningen”, zegt Van der Laan. Hij kijkt nu terug op die plannen van zijn voorgangers als ongewenst en onrealistisch. “Ongewenst omdat we in Zaanstad, een van de oudste industriële gebieden ter wereld, werk en industrie altijd belangrijk hebben gevonden. We willen dat hier ook houden en als er zoveel woningen zouden komen, dan zou de bedrijvigheid voor een groot deel moeten verdwijnen. Dat willen we niet, omdat dat het de plekken zijn waar een groot deel van onze inwoners hun brood verdienen.”
En, “als je het al zou willen”, zo vervolgt Van der Laan, “dan zou het onrealistisch zijn om de ongeveer 400 bedrijven uit het 200 hectare grote gebied te krijgen. “Wij vinden werk belangrijk én we hebben een woningbouwopgave. Met de plannen die er nu liggen, hebben we denk ik een goede balans gevonden door in een deel van het gebied, en dan vooral in het Sluiskwartier, ongeveer 2.250 tot 4.500 woningen te realiseren.”
Het is niet alleen vanwege het uitplaatsen van de zittende bedrijven in de Achtersluispolder ondoenlijk om het gehele gebied voor wonen te bestemmen, ook de industrie in het Amsterdamse Westpoort, aan de andere kant van het Noordzeekanaal maakt dat vanwege de bijbehorende milieucontouren niet mogelijk. “En ook niet wenselijk trouwens”, aldus Van der Laan, “want je wil mensen niet in een ongezonde leefomgeving laten wonen.”
Bedrijven uitplaatsen
Het verplaatsen van bedrijven die een hoge milieucontour nodig hebben om hun productie te draaien, is in veel transformatiegebieden in Nederland een enorme opgave. Als bedrijven al mee willen werken aan een verhuizing en er ook nog eens een geschikte alternatieve plek is, dan hangt daar een fors prijskaartje aan. In de eerdergenoemde Binckhorst in Den Haag is de dure, door het Rijk gefinancierde, verplaatsing van een betonfabriek daarvan een voorbeeld. In het Amsterdamse havengebied speelt de aanwezigheid van bedrijvigheid die woningbouw in de nabijheid onmogelijk maakt, nog steeds.
In de Achtersluispolder kunnen veruit de meeste bedrijven hun plek behouden. Naar verwachting zullen vier bedrijven een andere plek moeten krijgen. Dunselman is positief over de gesprekken met de verschillende ondernemingen. “De gesprekken die we voeren zijn constructief en ik verwacht dat we dit jaar belangrijke stappen kunnen zetten.”
Intensiever ruimtegebruik
De Achtersluispolder mag dan een doorbraaklocatie zijn van het Rijk, duidelijk is dat Zaanstad de transformatie van het gebied slechts beperkt kan afdwingen. “Wij hebben geen traditie van actief grondbeleid”, zegt Van der Laan. Het gevolg daarvan is dat de gemeente weinig grond in bezit heeft in de Achtersluispolder. “Maar we hebben wel genoeg kavels om verplaatsing van de verschillende bedrijven mogelijk te maken”, zegt Dunselman.
Zaanstad heeft met succes gelobbyd voor een betere ontsluiting van de oostkant van de gemeente
Bovendien ziet Dunselman mogelijkheden om de hele Achtersluispolder intensiever te gebruiken dan nu gebeurt. Dat moet ertoe leiden dat bedrijvigheid behouden blijft en ruimte komt voor nieuwe functies in het Sluiskwartier, zoals wonen, voorzieningen en groen. Om dat voor elkaar te krijgen komen ook de gebiedsontwikkelaars Synchroon, Hoorne Vastgoed en Green Real Estate – verenigd in Coalitie Sluiskwartier – in beeld. Deze drie partijen hebben in de afgelopen jaren actief grond verworven. Zij bezitten ruim 50 procent in het toekomstige Sluiskwartier, dat zij vanaf 2030 gaan ontwikkelen.
Achtersluispolder als hefboom
Het Rijk draagt niet alleen bij aan het verplaatsen van zittende bedrijven. Zaanstad heeft met succes gelobbyd voor een betere ontsluiting van de oostkant van de gemeente, met de transformatie van de Achtersluispolder als een van de argumenten. Het is belangrijk om goed hoogwaardig openbaar vervoer te kunnen garanderen voor de groei in Zaanstad en Amsterdam Noord. Het Rijk draagt daar 53 miljoen euro aan bij. “Dat is belang voor de herontwikkeling van de Achtersluispolder, maar zeker ook voor de verbinding tussen Amsterdam en Zaanstad als geheel.” En, niet in de laatste plaats voor de ontsluiting van Zaandam-Oost. “Het westelijke deel van onze gemeente is door de stations goed ontsloten, maar dat geldt niet voor de oostkant. De transformatie van de Achtersluispolder is daardoor een hefboom voor een betere ov-bereikbaarheid van een veel groter gebied”, zegt Van der Laan. “Straks kan je met een metrobus in hoge frequentie en betrouwbaarheid – vergelijkbaar met een metro – reizen vanuit Amsterdam Noord helemaal naar Kogerveld, en andersom.”
Complex project van lange adem
Woningen, voorzieningen, recreatie, behoud van bedrijvigheid en extra openbaar vervoer. Met de verworven gronden door de ontwikkelcombinatie en constructieve gesprekken met verschillende bedrijven in het gebied, lijken alle seinen op groen te staan. Of gooit de vervuilde grond nog roet in het eten? Van der Laan: “Zaanstad is al eeuwen een industriegebied. Ieder stuk grond in Zaanstad is vervuild, ook in de Achtersluispolder.” Dunselman vult aan: “Op een paar plekken moeten we mogelijk wel saneren, maar in het grootste deel van het gebied brengen we een extra leeflaag van ongeveer een meter aan. We bouwen ook niks onder de grond, in de Achtersluispolder vind je straks ook geen ondergrondse parkeergarages.”
De gemeente en de ontwikkelcombinatie gaan de verplichte onderzoeken doen die nodig zijn om richting uitvoering te gaan. Daarnaast loopt de procedure voor de milieueffectrapportage en de planologische procedure, waarbij de gemeente optrekt met de provincie, zegt Van der Laan. “De herontwikkeling van de Achtersluispolder is een complex project van de lange adem, we zijn er dus nog lang niet. Maar we proberen door middel van parallel plannen de vaart erin te houden en echt samen op te trekken met de ontwikkelaars en de bedrijven in het gebied. We hebben er dan ook alle vertrouwen in dat we in de komende vijf jaar van start kunnen.”
